Dziecko w pieczy zastępczej

Nie każde dziecko może wychowywać się w swojej rodzinie biologicznej. W takich sytuacjach to drugi człowiek staje się domem – ktoś, kto zapewnia opiekę, uwagę i codzienną obecność. Rodzinna piecza zastępcza w Gliwicach tworzy przestrzeń, w której dzieci mogą bezpiecznie dorastać.

 

1. Czynniki wpływające na rozwój psychiczny i emocjonalny dzieci a powstawanie zaburzeń

Każde dziecko niezależnie od wieku i poziomu rozwoju narażone jest na działanie różnorodnych czynników, które mają wpływ na jego zachowanie i dalszy rozwój. W sytuacji diagnozy psychologicznej dziecka, umieszczonego w pieczy zastępczej zawsze nasuwają się pytania: skąd pojawiły się u dziecka zaburzenia, czy środowisko, w jakim przebywało jest dysfunkcyjne oraz jaki jest związek pomiędzy zaburzeniami ujawnianymi przez dziecko a środowiskiem rodzinnym dziecka. 

Wyróżniamy następujące czynniki, które mają wpływ na rozwój i funkcjonowanie dziecka: 

• czynniki biologiczne: temperament dziecka, dziedziczenie /geny/,
• czynniki działające w okresie prenatalnym: niedożywienie matki, nadużywanie substancji psychoaktywnych przez matkę (narkotyki), spożywanie alkoholu przez matkę w okresie ciąży,
• czynniki okołoporodowe: uraz głowy dziecka, niedotlenienie dziecka przy porodzie,
• czynniki społeczne – rodzinne: konflikty wewnątrzrodzinne, rozwód rodziców, dysfunkcje rodziny /przemoc fizyczna, psychiczna, seksualna, zaniedbania/, deficyty w sprawowaniu funkcji rodzicielskich, brak wsparcia, odrzucenie emocjonalne dziecka przez rodzica, choroba psychiczna rodzica,
• czynniki społeczne – pozarodzinne: odrzucenie przez rówieśników, przemoc rówieśnicza, przebywanie w świecie wirtualnym – uzależnienie od internetu, telefonu,
• czynniki psychologiczne: umiejętność radzenia sobie ze stresem, poziom lęku, podatność na frustrację i agresję, rozwój emocjonalny (umiejętność nazywania, mówienia o emocjach).

Źródło: opracowanie własne

 

2. Piecza zastępcza oczami dziecka – charakterystyka stanu emocjonalnego i zachowania dziecka umieszczonego w pieczy zastępczej

Małoletni z różnych powodów trafiają do pieczy zastępczej, czasami jest to śmierć rodziców, częściej jednak przemoc rodziców wobec dzieci, rażące zaniedbania, a także najczęściej uzależnienie od alkoholu rodziców. Dzieci, które niejednokrotnie doświadczały przemocy i zaniedbań stają się bardziej wyczulone na wszelkie sygnały, świadczące o potencjalnym zagrożeniu. Są świetnymi obserwatorami, którzy rejestrują każde niepokojące zachowania rodzica. 

Mechanizm „walcz albo uciekaj”

Zachowanie dziecka umieszczonego w pieczy zastępczej może przybrać dwie różne formy:

• wycofania z relacji z opiekunem i jawnego buntu,
• wycofania z relacji z opiekunem i zamknięcia w sobie.

Oznacza to, że dziecko po umieszczeniu w pieczy zastępczej może stać się niespokojne, agresywne, buntownicze lub przeciwnie – bierne, uległe, apatyczne. Oba rodzaje zachowania nastawione są przede wszystkim na oswojenie się dziecka z nową sytuacją, budzącą w nim lęk, niepewność i brak poczucia bezpieczeństwa. 

Konflikt lojalności, czyli próba pogodzenia dwóch różnych światów 

Dziecko umieszczone w pieczy zastępczej niejednokrotnie znajduje się w tzw. konflikcie lojalności pomiędzy rodziną biologiczną a rodziną zastępczą – nie wie, po której stronie się opowiedzieć, z kim ma się utożsamiać, jak się zachować, czy może zaufać rodzicom zastępczym. W odczuciu dziecka ujawniają się przeciwstawne emocje, które trudno zrozumieć dziecku. 

Etapy oswajania się dziecka z sytuacją zabezpieczenia

Zachowanie dziecka po zabezpieczeniu w pieczy zastępczej można porównać do sytuacji dziecka przeżywającego stratę bliskiej osoby. Emocje są bardzo intensywne i nieraz niezrozumiałe dla dziecka. Rolą opiekuna zastępczego jest m. in. pomoc dziecku w bezpiecznym przejściu przez kolejne etapy, które są zupełnie naturalne w sytuacji przeżywania żalu po utracie kontaktu z rodzicami. 

RYSUNEK DZIECKA – RODZINA, Wiktoria, 12 lat
Źródło: Rodzinna Piecza Zastępcza w Gliwicach – materiał archiwalny z badania psychologicznego 

 

SCHEMAT DOŚWIADCZANIA STRATY

Źródło: opracowanie własne

 

Co możemy zrobić? Jak pomóc dziecku zabezpieczonemu w pieczy rodzinnej?

Ważne jest przede wszystkim wsparcie dziecka i pomoc w tym trudnym dla niego czasie oraz zbudowanie zaufania do obecnych opiekunów:

• zaakceptuj uczucia dziecka do jego rodziców i rodziny – zapewnij okazje do rozmawiania o rodzinie dziecka, nie zniechęcaj go, jeśli potrzebuje mówić o rodzicach,
• pozwól dziecku na wyrażanie swoich uczuć i emocji, zachęcaj dziecko do opowiadania i do dzielenia się przeżyciami z danego dnia, ale „nic na siłę”, ważniejsze jest empatyczne słuchanie niż przepytywanie dziecka, tzw. „podążanie za dzieckiem”, za tym co mówi i jak mówi, 
• pomóż dziecku w uwolnieniu się od poczucia winy, pomóż zrozumieć, że ewentualny powrót do domu zależy od jego rodziców, a nie od zachowania dziecka (dzieci myślą, że jeżeli będą dobrze się zachowywać w „nowej” rodzinie, to zasłużą na nagrodę i szybciej wrócą do swoich rodziców),
• zadbaj o podstawowe potrzeby dziecka (zadbanie o higienę dziecka, właściwe odżywianie, poczucie bezpieczeństwa),
• czuwaj nad dzieckiem, zwracaj uwagę na jego stan emocjonalny, aby pod wpływem stresu nie zrobiło sobie krzywdy,
• zapewnij dostęp do informacji o przyczynach odseparowania go od rodziny, nie obiecuj, że na pewno szybko wróci do domu, rozmawiaj otwarcie, mów dziecku prawdę (adekwatnie do wieku i poziomu rozwoju dziecka),
• ustal wspólnie z dzieckiem nowe zasady, wyznacz granice, pytaj dziecko o jego zdanie, tłumacz, dlaczego podejmujesz takie decyzje i działania,
• i najważniejsze: zaakceptuj dziecko takim jakie jest, oddziel własne emocje od emocji dziecka, nie przenoś swoich nieprzyjemnych emocji na dziecko.

 

3. Zaburzenia więzi – wpływ stylów przywiązaniowych na zachowanie dziecka

Przywiązanie to pierwotna potrzeba nawiązania więzi emocjonalnej z opiekunem. Umożliwia wytworzenie i nawiązanie trwałej więzi emocjonalnej, która staje się podstawą pierwszych relacji społecznych. W zależności od relacji, jaka łączy dziecko z opiekunem wyróżniamy cztery rodzaje tzw. stylów przywiązania:

• Styl przywiązaniowy bezpieczny (ufny) – powstaje, gdy rodzic jest responsywny, czyli dostępny, wrażliwy na sygnały dziecka i reagujący na potrzeby dziecka, a zachowanie opiekuna jest przewidywalne, konsekwentne i empatyczne. W dziecku buduje się przekonanie, że świat jest bezpieczny, a opiekun zaspokaja wszelkie potrzeby. Dzięki temu dziecko dobrze znosi rozłąkę z opiekunem (małe dziecko po powrocie opiekuna radośnie go wita, szybko się uspokaja), ma do niego zaufanie, jest zainteresowane otoczeniem.  

Jeżeli jednak w życiu małego dziecka dochodzi do zaniedbań lub do przemocy, budowanie bezpiecznej więzi zostaje przerwane i wytwarzają się tzw. pozabezpieczne style przywiązaniowe:

• Styl lękowo-ambiwalentny – tworzony jest wówczas, gdy dziecko jest niepewne, co do dostępności i reagowania na potrzeby dziecka przez opiekuna. Pojawia się brak konsekwentnej opieki, brak przewidywalności zachowania opiekuna, który raz jest opiekuńczy wobec dziecka, a raz skoncentrowany tylko na sobie i niezwracający uwagi na potrzeby dziecka. W oczach dziecka świat staje się niebezpieczny, dlatego dziecko wykazuje niewielkie zainteresowanie otoczeniem. Staje się nieufne wobec innych osób, nadmiernie niepokoi się oddzieleniem od opiekuna i nie uspokaja się po jego powrocie, a nawet okazuje wobec niego złość, raz szukając, a raz unikając z nim kontaktu.
• Styl unikający – powstaje, gdy dziecko jest odrzucane przez opiekuna, który w sytuacjach, gdy dziecko poszukuje bliskości unika z nim kontaktu, odwraca jego uwagę w stronę innych osób lub przedmiotów, nie potrafi interpretować sygnałów dziecka. Opiekun nadmiernie kontroluje dziecko, a w opiece nad nim kieruje się własnymi celami. Dziecko jest przekonane o swojej niskiej wartości, postrzega świat i inne osoby jako złe i niebezpieczne. Dziecko spodziewa się w relacji raczej odtrącenia i braku pomocy, dlatego samo zaczyna unikać kontaktu. Nie potrafi wyrazić swoich uczuć i rzeczywistych potrzeb, ponieważ nikt go o to nigdy nie pytał. 
• Styl zdezorganizowany – powstaje zazwyczaj w sytuacji długotrwałej przemocy psychicznej wobec dziecka, odrzucenia emocjonalnego, rażących zaniedbań, zadawania dziecku fizycznego bólu, wyrażania wrogości wobec dziecka, straszenia dziecka, częstych zmiana opiekuna, które doprowadzają do wytworzenia u dziecka poczucia zagrożenia i „dezorganizacji” w jego zachowaniu. Dziecko staje się zagubione, jest zdezorientowane, co do obrazu sobie, nie wie kim jest, odczuwa lęk przed opiekunem. Dziecko nie wie, jaki jest świat, a opiekun jest dla niego nieprzewidywalny – nie ma stabilnego obrazu opiekuna (z powodu niestabilności jego zachowania spowodowanego np. uzależnieniem od alkoholu, chorobą psychiczną lub zbyt dużą zmiennością opiekunów). 
  Styl zdezorganizowany najczęściej pojawia się u dzieci, które zostały oddzielone od rodziców biologicznych i wielokrotnie zmieniały swoje miejsce pobytu.

Ponadto wyróżnia się dodatkowo tzw. reaktywne zaburzenia przywiązania (ang. Reactive Attachment Disorder – RAD), które ujmowane jest jako ciężki przypadek przywiązania pozabezpiecznego. Charakteryzuje się dysfunkcją umiejętności społecznych oraz poważnie zaburzonym sposobem tworzenia relacji, który zaczyna się objawiać przed ukończeniem przez dziecko 5 roku życia. RAD powstaje w sytuacji, gdy dziecko nie ma możliwości zbudowania normalnych, bezpiecznych więzi z podstawowymi opiekunami w okresie niemowlęcym i we wczesnym dzieciństwie. Może wynikać ze wczesnych, traumatycznych doświadczeń dziecka w relacji z opiekunem, poważnego zaniedbania i przemocy wobec dziecka, częstych zmian opiekunów bądź nagłego oddzielenia od podstawowych opiekunów między szóstym miesiącem a trzecim rokiem życia dziecka. Dziecko wykazuje poważne nieprawidłowości neurologiczne i nie jest w stanie wytworzyć więzi z opiekunem, budować pozytywnych relacji, nie jest w stanie prawidłowo się rozwijać. 

RYSUNEK DZIECKA – RODZINA, Hania, 11 lat
Źródło: Rodzinna Piecza Zastępcza w Gliwicach – materiał archiwalny z badania psychologicznego

 

4. Rodzina zastępcza a rodzina biologiczna – podtrzymywanie relacji czy zakaz kontaktów?

Niezależnie od władzy rodzicielskiej (ograniczenie lub pozbawienie władzy rodzicielskiej, z wyjątkiem zakazu kontaktów przez Sąd) rodzice biologiczni oraz ich dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów. Kontakty rodzica z dzieckiem obejmują w szczególności osobiste przebywanie z dzieckiem (odwiedziny, spotkania, zabieranie dziecka poza miejsce jego stałego pobytu), bezpośrednie porozumiewanie się, a także utrzymywanie korespondencji oraz korzystanie z innych środków porozumiewania się na odległość, w tym ze środków telekomunikacyjnych (rozmowy telefoniczne, wideorozmowy). 

Piecza zastępcza przygotowuje dziecko do bezpiecznego nawiązywania i podtrzymywania bliskich, osobistych i społecznie akceptowanych kontaktów z rodziną biologiczną i rówieśnikami, w celu łagodzenia skutków doświadczania straty i separacji od rodziny oraz zdobywania umiejętności społecznych. 

Rolą rodzica zastępczego jest wspieranie i podtrzymywanie kontaktów dziecka z jego rodzicami biologicznymi, jeżeli nie zagrażają dobru dziecka i jego bezpieczeństwu oraz mają na niego pozytywny wpływ. Jeśli reakcje dziecka po kontakcie z rodzicem biologicznym są nietypowe, budzą niepokój aktualnego opiekuna, bądź dziecko reaguje nadmiernym lękiem, odmawia kontaktów z rodzicem, ważne jest poznanie przyczyn takiego zachowania dziecka. Rodzic zastępczy może to zrobić sam poprzez obserwację zachowania dziecka, zachęcenie go do rozmowy i opowiedzenia o swoich odczuciach i lękach, bądź zwrócić się o pomoc do psychologa w Organizatora Rodzinnej Pieczy Zastępczej w Gliwicach. Jeżeli jednak dalsze utrzymywanie kontaktów z rodzicami poważnie zagraża dobru dziecka lub je narusza, Sąd może zakazać kontaktów rodziców z dzieckiem, w szczególności:

• gdy dalsze utrzymywanie jakichkolwiek kontaktów dziecka z rodzicem mogłoby stwarzać zagrożenie lub powodować  naruszenie zdrowia dziecka,
• gdy zachowanie rodzica wpływa demoralizująco na dziecko,
• gdy rodzic świadomie, celowo, z premedytacją podejmuje się niedopuszczalnych zachowań wobec dziecka, np. stosuje przemoc wobec dziecka.

RYSUNEK DZIECKA – RODZINA, Agnieszka, 7 lat
Źródło: Rodzinna Piecza Zastępcza w Gliwicach – materiał archiwalny z badania psychologicznego

 

5. Adopcja z perspektywy rodzica i dziecka

Adopcja (z łac. adoptio – usynowienie, przysposobienie) oznacza uznanie dziecka innych rodziców, z którymi nie ma więzi biologicznej za własne potomstwo, potocznie mówiąc, „uznanie dziecka za swoje”.

Rodzicem adopcyjnym może zostać osoba, która posiada:

• pełną zdolność do czynności prawnych,
• kwalifikacje osobiste (moralne, zdrowotne) pozwalające tej osobie w przyszłości na wywiązywanie się z funkcji rodzicielskich,
• pozytywną opinię kwalifikacyjną wydaną przez ośrodek adopcyjny,
• świadectwo ukończenia szkolenia organizowanego przez ośrodek adopcyjny.

Nie ma przeciwwskazań, aby osoba samotna przysposobiła dziecko, jednakże dla dobra dziecka poszukuje się przede wszystkim rodziny pełnej.

Kwalifikacja dziecka do przysposobienia krajowego obejmuje:

• diagnozę psychologiczną dziecka (dotyczącą przebiegu rozwoju dziecka, aktualnego poziom rozwoju umysłowego i emocjonalno-społecznego dziecka, zaburzeń (opóźnień) w rozwoju psychoruchowym dziecka, ich przyczyny oraz możliwość terapii,
• określenie specyficznych potrzeb dziecka w celu prawidłowego doboru rodziny,
• dokonywaną przez psychologa ocenę stopnia możliwości nawiązania przez dziecko więzi emocjonalnej w nowej rodzinie,
• ustalenie sytuacji prawnej rodzeństwa dziecka,
• dokonywaną przez psychologa analizę aktualnych więzi dziecka z bliskimi mu osobami.

Do adopcji kwalifikowane są wyłącznie dzieci z uregulowaną sytuacją prawną – gdy rodzice dzieci zostali pozbawieni władzy rodzicielskiej lub się jej zrzekli, bądź rodzice dziecka nie żyją. 

Należy wziąć pod uwagę przede wszystkim najwyższe dobro i potrzeby dziecka oraz możliwości ich zaspokojenia przez przyszłych rodziców adopcyjnych. W sytuacji zakwalifikowania dziecka do adopcji, rodzina zastępcza, w której przebywa dziecko, powinna odpowiednio przygotować je do przysposobienia, pod względem nie tylko informacyjnym, ale również emocjonalnym, by ograniczyć stres i nieprzyjemne emocje. W tym celu można skonsultować się z pedagogiem, psychologiem, specjalistą pracy z rodziną, czy koordynatorem rodzinnej pieczy zastępczej, celem uzyskania wsparcia i pomocy. 

Każde dziecko zgłoszone do adopcji odbywa spotkanie z psychologiem, celem wysłuchania jego zdania odnośnie adopcji (z uwzględnieniem wieku i poziomu rozwoju dziecka), rozpoznania potrzeb dziecka w kontekście prawidłowego doboru rodziny, jego preferencji, oczekiwań względem nowej rodziny z jego perspektywy, a także przeprowadzenia diagnozy psychologicznej dziecka. Ponadto psycholog dokonuje oceny stopnia możliwości nawiązania przez dziecko więzi emocjonalnej w nowej rodzinie, a także dokonuje analizy aktualnych więzi dziecka z bliskimi mu osobami.  Dzięki temu dziecko ma poczucie, że jest ważne, a jego opinia ma znaczenie. Do przysposobienia dziecka, które ukończyło 13 rok życia, konieczne jest uzyskanie jego zgody na adopcję. 

Nadrzędną zasadą jest nierozdzielanie rodzeństwa, co oznacza, że rodzeństwo powinno być umieszczane w jednej rodzinie przysposabiającej. Jeżeli jednak wspólne umieszczenie dziecka wraz z rodzeństwem w rodzinie przysposabiającej nie leży w najlepszym interesie dziecka, wówczas dla dobra dziecka możliwe jest umieszczanie rodzeństwa w różnych rodzinach adopcyjnych. 

Adopcja jest szansą dla dziecka na wychowanie się w kochającej rodzinie, która zaspokoi wszystkie jego potrzeby, da poczucie bezpieczeństwa, akceptacji i miłości, czego dziecko niejednokrotnie nie doświadczyło w rodzinie biologicznej.

Co możemy zrobić? Jak pomóc dziecku w procesie adopcyjnym?

• Poznaj historię dziecka, by zrozumieć jego zachowanie.
• Poznaj jego słabsze i mocne strony, co potrafi, czym się wyróżnia, jakie ma zainteresowania.
• Przyjrzyj się rozwojowi dziecka (fizycznemu, emocjonalnemu), czy zauważasz jakieś deficyty, niepełnosprawności dziecka.
• Mów dziecku prawdę, nie obiecuj, nie oczekuj, że powiesz wszystko raz i sprawa zostanie załatwiona, pozostań otwarty i umożliw zadawanie pytań, jeśli dziecko tego potrzebuje.
• Wykorzystaj bajki terapeutyczne na temat adopcji.

 

6. Wybrane zaburzenia występujące u dzieci w pieczy zastępczej

Spektrum Poalkoholowych Wrodzonych Zaburzeń Rozwojowych 

Problem alkoholowy w rodzinie to jedna z najczęstszych przyczyn odbierania dzieci z domu rodzinnego, stąd nasuwa się wniosek, że każde dziecko trafiające do pieczy zastępczej powinno być diagnozowane również w kierunku FASD. Dzieci z FASD potrzebują odpowiedniej, specjalistycznej pomocy, gdyż bez terapii  ich deficyty pogłębiają się, a nieprawidłowe wzorce zachowań ulegają utrwaleniu. Uszkodzenia spowodowane przez alkohol nigdy nie mijają.

Spektrum Poalkoholowych Wrodzonych Zaburzeń Rozwojowych (ang.Fetal Alcohol Spectrum Disorder – FASD) jest określeniem zaburzeń różniących się stopniem nasilenia zmian fizycznych (specyficznych cech zniekształceń twarzy oraz zaburzeń wzrostu) oraz funkcjonalnych (zaburzenia emocjonalne, zaburzenia zachowania, zmiany w procesach poznawczych), które spowodowane są spożywaniem alkoholu przez matkę w czasie ciąży. Nie jest rozpoznaniem klinicznym, czyli nie diagnozuje się FASD jako osobnej jednostki chorobowej. 

W zakres FASD wchodzi m. in. Płodowy Zespół Alkoholowy (ang. Fetal Alcohol Syndrome – FAS)  czyli tzw. pełnoobjawowy FAS, najcięższe uszkodzenie z tego spektrum. FAS jest zespołem chorobowym, który powstaje na skutek działania alkoholu na płód w okresie prenatalnym, czyli spożywania alkoholu przez ciężarną matkę. FAS jest chorobą nieuleczalną, której można uniknąć, zachowując abstynencję przez matkę w czasie ciąży. Nie ma „bezpiecznej” dawki alkoholu – każda ilość wypitego jakiegokolwiek alkoholu niesie ryzyko wystąpienia zaburzeń w rozwoju i uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego dziecka. Najbardziej charakterystyczne i widoczne na twarzy kryteria diagnostyczne FAS to:

Źródło: https://www.komlogo.pl/index.php/encyklopedia/119-f/658-fas

FAS łatwiej zdiagnozować u noworodków, gdyż wraz z wiekiem charakterystyczne cechy wyglądu twarzy stają się mniej wyraźne. Oprócz charakterystycznego wyglądu twarzy, u noworodków z FAS bardzo często występują inne zaburzenia rozwojowe, jak np.: niska masa urodzeniowa, małogłowie (mały obwód głowy), wady serca.

RYSUNEK DZIECKA – RODZINA, Marek, 8 lat
Źródło: Rodzinna Piecza Zastępcza w Gliwicach – materiał archiwalny z badania psychologicznego

 

Zespół Stresu Pourazowego (ang. Posttraumatic Stress Disorder, PTSD) jest zaburzeniem psychicznym, mogącym pojawić się u dziecka, które doświadczyło lub było świadkiem traumatycznego zdarzenia (np. aktów przemocy fizycznej, psychicznej, gwałtu, molestowania, poważnego wypadku) bądź zdarzenie dotyczyło osoby blisko związanej z dzieckiem. U dziecka pojawiają się ciągłe, niepokojące myśli i uczucia, związane z jego doświadczeniem, które trwają nadal, pomimo zakończenia traumatycznego zdarzenia. Dziecko odczuwa smutek, strach, złość, może ponownie przeżywać wydarzenie, poprzez powracające wspomnienia w ciągu dnia lub koszmary nocne. Dziecko może również unikać sytuacji, które przypominają mu o traumatycznym wydarzeniu, a także odczuwać silne nieprzyjemne emocje i gwałtownie reagować, np. na przypadkowy dotyk, nagły hałas. Dziecko może wykazywać objawy psychosomatyczne, takie jak bóle brzucha, bóle głowy, mieć problem z zasypianiem w nocy. Traci zainteresowanie tym, co wcześniej sprawiało mu radość i przyjemność. Szczególnie u małych dzieci może wystąpić ponowne odgrywanie roli, dotyczące traumatycznego zdarzenia (np. podczas zabawy, rysowania).