Aktualności | Alergia to nie moda! Jeden „klik” autowstrzykiwaczem może uratować życie

Trwający właśnie Światowy Tydzień Alergii (21–27 czerwca) Fundacja Allergia wykorzystuje do przypomnienia, że alergia nie jest modą, fanaberią ani świadomym wyborem. W kampanii społecznej „Alergia nie daje wyboru – to nie moda” pokazuje, jak choroba wpływa na codzienne życie pacjentów i ich rodzin. Towarzyszący kampanii spot można obejrzeć na kanale fundacji w serwisie YouTube pod adresem https://www.youtube.com/watch?v=4VOlD2mpK8Q.

Fundacja udostępnia również odrębny film instruktażowy „Klik ratuje życie”, który pokazuje, jak podać adrenalinę osobie z anafilaksją. To wiedza coraz bardziej potrzebna. Według danych przytoczonych przez Fundację Allergia w 2022 roku pomocy medycznej z powodu alergii potrzebowało 7394 pacjentów, z których 2267 trafiło do szpitala. W 2025 roku pomoc była potrzebna już 11 921 osobom, a 4458 wymagało hospitalizacji.

Czym jest anafilaksja?

Reakcja alergiczna może ograniczyć się do kataru, świądu, zaczerwienienia skóry lub niewielkiej pokrzywki. Anafilaksja jest czymś znacznie poważniejszym: to gwałtowna reakcja całego organizmu, która może w krótkim czasie zaburzyć oddychanie lub krążenie i zagrozić życiu.

Może ją wywołać między innymi żywność, lek, jad owada lub lateks. Czasem występuje u osoby, która wcześniej nie miała rozpoznanej alergii albo bez problemu miała kontakt z daną substancją.

Wstrząs anafilaktyczny jest jedną z najcięższych postaci anafilaksji. Dochodzi w nim do poważnych zaburzeń krążenia – spadku ciśnienia, niedotlenienia, zasłabnięcia, a nawet utraty przytomności. Nie każda anafilaksja od razu oznacza wstrząs, ale każda podejrzewana anafilaksja wymaga natychmiastowego działania.

Objawy, których nie wolno przeoczyć

Anafilaksja najczęściej rozwija się w ciągu kilku lub kilkunastu minut po kontakcie z czynnikiem wywołującym, choć objawy mogą pojawić się później. Reakcja u każdego może wyglądać nieco inaczej.

Sygnałem alarmowym są przede wszystkim:

• obrzęk języka, warg lub gardła;
• chrypka oraz trudności z mówieniem lub przełykaniem;
• nagły kaszel, świszczący albo głośny oddech;
• uczucie duszności i problemy z zaczerpnięciem powietrza;
• gwałtowne osłabienie, zawroty głowy lub omdlenie;
• blada, chłodna i spocona skóra;
• szybko narastające objawy obejmujące kilka części organizmu, na przykład pokrzywka połączona z dusznością, wymiotami lub osłabieniem.

Pokrzywka i świąd mogą towarzyszyć anafilaksji, ale nie występują zawsze. Brak wysypki nie oznacza więc, że sytuacja jest bezpieczna. Z drugiej strony sama niewielka pokrzywka, bez problemów z oddychaniem, krążeniem i bez innych narastających objawów, nie musi jeszcze oznaczać anafilaksji.

Co zrobić, gdy podejrzewamy anafilaksję?

W takiej sytuacji liczą się minuty. Nie należy czekać, aż chory straci przytomność, ani próbować najpierw leczyć go tabletkami przeciwalergicznymi.

1. Podaj adrenalinę i wezwij pomoc.
Jeżeli osoba ma dostępny autowstrzykiwacz z adrenaliną i występują objawy wskazujące na anafilaksję, lek należy podać bez zwłoki. Jednocześnie trzeba zadzwonić pod numer 112 lub 999. Gdy na miejscu są dwie osoby, jedna podaje lek, a druga wzywa pogotowie. Osoba działająca samotnie może włączyć tryb głośnomówiący i wykonywać polecenia dyspozytora.

Adrenalina, nazywana również epinefryną, jest podstawowym lekiem w anafilaksji. Tabletki przeciwhistaminowe mogą zmniejszyć świąd lub pokrzywkę, ale nie udrożnią obrzękniętych dróg oddechowych i nie odwrócą groźnych zaburzeń krążenia. Nie zastąpią adrenaliny także wapno ani steryd.

2. Ułóż chorego bezpiecznie.
Osoba osłabiona, blada lub mająca zawroty głowy powinna leżeć. Nie wolno pozwalać jej wstawać, chodzić ani biec, nawet gdy po podaniu leku poczuje się lepiej. Nagłe podniesienie się może pogłębić zaburzenia krążenia.

Jeżeli głównym problemem jest duszność, chory może przyjąć pozycję siedzącą z wyprostowanymi nogami. Osobę nieprzytomną, która oddycha prawidłowo, należy ułożyć na boku. Jeżeli nie oddycha prawidłowo, trzeba rozpocząć resuscytację zgodnie ze wskazówkami dyspozytora.

3. Usuń przyczynę, jeśli jest to możliwe.
Można na przykład usunąć pozostawione w skórze żądło albo przerwać podawanie podejrzanego pokarmu lub leku. Nie wolno jednak opóźniać z tego powodu podania adrenaliny i wezwania pogotowia. Nie należy także wywoływać wymiotów.

4. Podaj drugą dawkę, jeśli objawy nie ustępują.
Jeżeli po pięciu minutach stan się nie poprawia albo objawy nadal narastają, a dostępny jest drugi autowstrzykiwacz, należy podać kolejną dawkę – najlepiej w drugie udo.

5. Nie zostawiaj chorego samego.
Trzeba stale kontrolować jego przytomność i oddech oraz zanotować godzinę podania każdej dawki. Pomoc medyczna jest konieczna także wtedy, gdy po adrenalinie nastąpi szybka poprawa. Objawy mogą bowiem powrócić, a stan pacjenta wymaga oceny przez zespół ratownictwa medycznego.

Jak użyć autowstrzykiwacza?

Autowstrzykiwacz zawiera gotową, odmierzoną dawkę adrenaliny. Został zaprojektowany tak, by w nagłej sytuacji mogła go użyć również osoba bez wykształcenia medycznego.

Nie istnieje jednak jedna szczegółowa instrukcja pasująca do każdego dostępnego urządzenia. Poszczególne modele mogą różnić się sposobem zdjęcia zabezpieczenia, stroną, z której wysuwa się igła, oraz wymaganym czasem przytrzymania.

Podstawowe zasady są następujące:

1. Wyjmij urządzenie z opakowania i odczytaj oznaczenia na jego obudowie.
2. Zdejmij zabezpieczenie zgodnie z instrukcją konkretnego modelu.
3. Nie przykładaj palców ani kciuka do żadnej końcówki urządzenia.
4. Przyłóż końcówkę podającą lek do zewnętrznej, przednio-bocznej części uda.
5. Uruchom urządzenie zgodnie z oznaczeniami i przytrzymaj przez czas wskazany przez producenta.
6. Zanotuj godzinę podania i pozostaw zużyte urządzenie do wglądu ratowników.

Adrenalinę z autowstrzykiwacza można zazwyczaj podać przez ubranie. Nie podaje się jej w klatkę piersiową, pośladek ani dłoń. Najlepszą formą przygotowania jest wcześniejsze przećwiczenie procedury na urządzeniu treningowym odpowiadającym modelowi noszonemu przez chorego.

Podanie adrenaliny może spowodować między innymi kołatanie serca, drżenie lub niepokój. W sytuacji podejrzenia anafilaksji ryzyko wynikające ze zwlekania jest jednak znacznie większe niż ryzyko prawidłowego podania leku domięśniowo.

Prawo pozwala udzielić pomocy

Od 30 maja 2025 roku polska definicja pierwszej pomocy obejmuje także wykorzystanie produktów leczniczych dostępnych na miejscu zdarzenia i dopuszczonych do obrotu w Polsce. Oznacza to, że podanie dostępnej adrenaliny osobie z anafilaksją mieści się w ramach pierwszej pomocy.

Świadek nie musi mieć wykształcenia medycznego. Powinien jednak znać podstawowe objawy anafilaksji i sposób obsługi urządzenia. W razie wątpliwości pomocy udziela także dyspozytor numeru alarmowego, który może przeprowadzić osobę dzwoniącą przez kolejne etapy działania.

WAŻNE! Szkoła musi być gotowa 

Dziecko z alergią może nie rozpoznać pierwszych objawów anafilaksji, nie zdołać odnaleźć leku albo nie być w stanie samodzielnie go podać. Dlatego bezpieczeństwo ucznia zależy od przygotowania nauczycieli, wychowawców, pracowników administracji i osób organizujących wycieczki.

W każdej placówce, do której uczęszcza dziecko zagrożone anafilaksją, powinien istnieć jasny plan postępowania. Kadra musi wiedzieć:

• na jakie objawy zwracać uwagę;
• gdzie znajduje się autowstrzykiwacz ucznia;
• jak obsłużyć konkretny model;
• kto podaje lek, a kto wzywa pogotowie;
• jak ułożyć dziecko i obserwować je do przyjazdu ratowników;
• kiedy potrzebna jest druga dawka;
• jak zapewnić dostęp do leku podczas wycieczki, zawodów sportowych lub wyjścia poza szkołę.

Autowstrzykiwacz nie powinien być przechowywany w zamknięciu, do którego w nagłej sytuacji trudno uzyskać dostęp. Trzeba również regularnie kontrolować termin jego ważności. Powiadomienie rodziców jest ważne, ale nie może zastąpić wezwania pogotowia ani opóźnić podania adrenaliny.

Fundacja Allergia przygotowała projekt „Misja: Ratunek”, który ma pomóc szkołom podstawowym i ponadpodstawowym w nauczaniu zasad postępowania przy anafilaksji. Jego częścią jest interaktywny film, w którym uczniowie podejmują decyzje dotyczące udzielania pierwszej pomocy i obserwują ich konsekwencje.

Nie oznacza to jednak, że każda placówka ma dziś ogólnodostępny autowstrzykiwacz. Adrenalina w tej postaci jest lekiem wydawanym na receptę, a szkoły i przedszkola nie mają obecnie możliwości kupowania EpiPenów jako wyposażenia zwykłych apteczek. Ministerstwo Zdrowia analizuje zmianę tych zasad. Do czasu wprowadzenia rozwiązania systemowego kluczowe pozostają własny lek ucznia, łatwy dostęp do niego, indywidualny plan działania i praktycznie przeszkolona kadra.

Wiedza odbiera strachowi przewagę

Anafilaksja jest stanem nagłym, ale nie oznacza bezradności. Najważniejsze są rozpoznanie niebezpiecznych objawów, szybkie podanie adrenaliny, wezwanie pogotowia i właściwe ułożenie chorego.

Właśnie do tego sprowadza się przesłanie kampanii Fundacji Allergia: choroby nie wolno bagatelizować, a uratowanie człowieka nie wymaga lekarskiego dyplomu. Czasem o życiu decydują wiedza, zdecydowana reakcja i jeden prawidłowo wykonany „klik”.

(kik)